www.trunghochoangdieubaxuyen.net - Thn Chc Qu Thầy C v Đồng Mn Hong Diệu một năm mới lun được Dồi Do Sức Khỏe v Trn Đầy Hạnh Phc - www.trunghochoangdieubaxuyen.net






Dương Lịch m Lịch Click on the date for details

Thảo mộc trong cổ văn Việt Nam

Thầy V Tấn Phước
(ring tặng bạn Lm Quang Khải, Montral)

Bạn ti rất thch cy cỏ, tối ngy chăm sc khu vườn sau nh. Chng ti định cư ở thnh phố Montral v anh l người Việt đầu tin mở tiệm hiệu Bonsai ở thnh phố nầy. Bonsai c thể mua ở cc nh sản xuất bn Mỹ v cũng c tự sản xuất, ti cng anh thường vo cc trại bn hoa kiểng lớn, lục lọi cc cy thng, cy tng hư, cong vẹo, cằn cổi, c khi l những cy gần chết vụt bỏ thng rc mua rẻ đem về cắt bớt cnh dư thừa, dng dy đồng uốn o thnh hnh dng đẹp, nui dưỡng một thời gian cho thnh bonsai, rồi đem by bn. Cy lm bonsai thường l cc loại cy xứ lạnh l nhỏ v giỏi chịu đựng thời tiết khắc nghiệt.
Một hm trong cu chuyện bn về cy cỏ, anh ni trong một bi của ti c một chỗ sai v anh cho biết hoa pivoine (peony) khng phải hoa mẫu đơn m l thược dược. Ti hỏi anh căn cứ vo đu m ni vậy v hầu hết cc tự điển đều ghi pivoine l mẫu đơn, cn thược dược l dahlia. (ring tự điển của L Văn Đức v L Ngọc Trụ th cũng cho l mẫu đơn, hoa trắng thật thơm, c nhiều tai, cuống mập như ống, đi 5 chia nhọn, l lng mọc đối v chm ba, cy nhỏ trồng lm hng ro cao tới 2 m, tn l Gardenia Lucida (thực ra người Nam gọi gardenia tới ba tn, mẫu đơn, dnh dnh, bng li tru. Gọi tn hoa dnh dnh l đng nhất. Ca dao c cu: Con vợ khn lấy thằng chồng dại, như bng hoa li cắm bi cứt tru) Hoa li tru l hoa dnh dnh trong cu ht nầy, đừng lầm với hoa li (jasmine) ướp tr, hoa trắng nhỏ thơm lừng, người Ấn Độ thường dng xỏ xu đeo cổ).
Anh chỉ bức tranh trn tường nh ti, ni -r rng đy n, bức tranh nầy phải người Tu vẽ hoa mẫu đơn khng? Ti xc nhận đng l như vậy. Ti cũng đ hiểu nghi bức tranh, đức Khổng Tử cho mẫu đơn l ph qu chi hoa, hoa lan l vương giả chi hoa. Hai con bướm, chữ nho hiểu theo tượng trưng l trng điệp. Bốn chữ trong bức tranh với nt thảo tung honh như lời mong ước, chc phc -ph qu trng điệp.
Nhn bức tranh cy hoa cao trn cả thước, thuộc loại thn mộc cứng mu đen c nhiều cnh phụ, anh ni -nếu như giống hnh vẽ, hoa to bằng ci chn lớn mu hồng, mu đỏ nhưng cy hoa ở Canada thuộc loại thn thảo mềm, trồng bằng củ, mọc thnh từng bụi, khi hoa nở nhiều cần cy chống, nếu khng chng sẽ bị gi thổi gảy cnh, đu phải thuộc loại cy thn mộc cứng cp. Như vậy pivoine Canada chỉ c thể l dahlia thi, khng phải l mẫu đơn!
Ti khng chịu vậy v đ từng thấy mẫu đơn y như hnh vẽ, rũ anh vo vườn Bch Thảo (Jardin Botanique), cạnh sn Vận Động Olympique, chỉ cho anh coi cả một khu trồng cy mẫu đơn thn mộc cao cở 2 thước, hoa nở đỏ rộ đẹp lắm, c bảng ghi ch l Pivoine Chinoise (Chinese Peony). Ti ước ao c được một cy m khng biết mua ở đu, phải mi đến năm 1994 ở Canada mới nhập cảng giống mẫu đơn Trung Hoa thn mộc m bn ngoi thị trường. Thực ra anh bạn cũng c l v mẫu đơn c nhiều loại. Loại thn thảo như Canada (herbaceous peony / pivoine japonese. Tn khoa học l peonia lactiflora họ Ranunculaceae, sch Việt Nam cũng ghi l thược dược) Loại mẫu đơn thn mộc của Tu (peony tree, mutang (mẫu đơn) / pivoine arbustive: peonia suffruticosa họ Peoniaceae. (ti cho peony d l giống no th cũng l mẫu đơn).
-Cn dahlia l thược dược thuộc họ Asteaceae.
Kể từ dạo đ, ti nhớ lại tất cả những g lin quan tới mẫu đơn trong cc điển cố văn học Trung Hoa. Chuyện b V Tắc Thin đy hoa mẫu đơn xuống Giang Nam tới cc cu tả Kiều bị Hoạn Thư đnh đập

-Dạy rằng: cứ php gia hnh, ba cy chập lại một cnh mẫu đơn.

Rồi nhớ lan man qua Chinh Phụ:

-xảy nhớ khi cnh Diu, đo Nguỵ, trước gi xun vng ta snh nhau.

Họ Diu tm được giống mẫu đơn mu vng, họ Ngụy tm được giống mẫu đơn mu ta, m tn tuổi được nhắc tới trong sử sch.
Nghĩ tới nghĩ lui rồi chợt thấy mnh by giờ đang ở xứ lạnh như Trung Hoa, tại sao lại bỏ qua cơ hội tốt để biết r những cy cỏ trong thơ văn cổ Việt Nam. Người Tu vốn c c tưởng tượng phong ph, vật g d tầm thường cch mấy vo tay họ th biến đổi tốt đẹp qu gi khng ngờ. Con rắn sống lu trăm tuổi th c ngọc, chiếc vng cẩm thạch c vn mu đỏ l nhờ chn chung với người chết hng mấy trăm năm, đng gi bạc triệu. Cũng vậy một ng Tu gi cho rằng kiếng đeo mắt nhờ bỏ dưới giếng nước lu cả trăm năm nn nhn mọi vật thấy r v mt lắm !!!
Thảo mộc cũng vậy, cy no bn Tu cũng qu v thơ mộng hơn cy cối bn Việt Nam. Thơ văn cổ mnh c bao giờ ni tới cy sao, cy dầu, cy bằng lăng, cy g, cy cẩm lai, cy mt, cy ổi, m ton l cy ng đồng, cy phong, cy c mộc, cy tử, cy tang, cy du, cy l, cy đo, cy hạnh nghe thấy m, nhưng đ ton những cy xứ lạnh. May qu, chng ta by giờ cũng ở xứ lạnh vậy, m dm cn lạnh hơn bn Tu nữa, vậy mấy thứ cy đ l cy g ở xứ Bắc Mỹ nầy? Biết đu những tn cy thơ mộng, linh thing, cao qu đ chng mọc trn lan ở rừng rậm, ở cng vin, ở lề đường hoặc sừng sững ở trước nh!
Quả đng vậy, cy phong l thứ cy m thơ văn mnh thường nhắc tới. Cy phong (rable / maple) thứ cy đặc biệt của Canada, cy to cở hai ba người m, gỗ qu cứng chắc, vỏ nu đen sần si, tn rậm, l to bằng bn tay c 5 nhnh, hnh dng lm cờ tiu biểu cho đất nước, Canada l Xứ Cy Phong, đi đu cũng gặp.

-Người ln ngựa, kẻ chia bo,
-Rừng thu phong đ nhuốm mu quan san.(Kiều)

Cũng như cc giống cy khc, phong c nhiều loại, thứ cho đường (maple syrup), thứ chỉ trồng lm cảnh, phong Tu, phong Nhựt, phong Na Uy, Thụy Điển, phong Anh (Acer rubrum, Acer saccharum, Acer saccharium, Acer negundo, Acer platanoides thuộc họ : Aceraceae) Muốn biết cy phong bạn chỉ cần mở cửa, bước ra đường l thấy ngay, phong được trồng dọc theo đường phố, chỗ no cũng c. Trn ni cao rừng su, phong mọc ngt ngn. Sch Tu cho l phong Canada vo ma thu, đẹp đến nỗi say đắm m mẫn lng người -diễm lệ ty nhn. Thu đến l phong đổi mu, ty theo giống m l đỏ hay vng.

- Trận gi thu phong rụng l vng, rồi th sau đ: -trận gi thu phong rụng l hồng.

Lc cn ở trong nước, c người thắc mắc -đ c gi rồi sao lại c phong nữa? Cu hỏi kh, nhưng nếu đ ở hải ngoại, biết r phong l cy phong th chắc khng ai cn thắc mắc nữa, khng cần phải học chữ nho lm chi. Thi sĩ Tản Đ đ đổi nhịp ngắt cu quen thuộc của thơ Đường -trận gi thu, phong rụng l vng.
Nhưng thiệt ra ti vẫn cứ thắc mắc, mỗi lần đi ăn ở nh hng Hai Sư Tử phố Tu (Toronto) khi nhn ln cao, r rng hiệu tiệm đề hai chữ Hn -Phong Thnh, nhưng tại sao chủ nhn lại ghi tiếng Anh l Bright Pearl Restaurant? Nếu ti lẩn thẩn dịch ra dnh cho cc chu nhỏ hiểu th phải như vầy: -Restaurant Bright Pearl (minh chu) = Phong Thnh (thnh phố cy phong ) = nh hng Hai Sư Tử. Trời đất, chắc cc chu hổng hiểu g hết trơn !
C một loại cy m thơ văn thường nhắc đi nhắc lại, khiến ti t m. Đ l cy ho.

-Tiếng sen sẻ động giấc ho, bng trăng đ xế hoa l lại gần (Kiều)
-Thừa gia chẳng nết nng Vn, Một cy c mộc, một sn quế he (Kiều).
-Sn ho đi cht thơ ngy, trn cam ai kẻ đỡ thay việc mnh. (Kiều)

C mộc th l cy si (ficus benjamina họ Moraceae), Việt Nam mnh c nhiều, thuộc loại cy to, tn rậm, l nhỏ, nhnh c nhiều rễ mọc lng thng xuống tới đất. Cc bạn thanh nin trai trẻ cũng thường trồng cy nầy ở gần nh c bạn gi dễ thương
Nhưng cn cy ho l cy g? Tm ti trong nhiều sch th thấy r cy ho tn Latin l Sophora Japonica, thuộc họ Fabaceae, cũng ghi ch l Japanese pagoda tree, Chinese scholar tree. Tiếng Php lại ghi l arbre de miel hay arbre des pagodes. Tiếng rập, sophora c nghĩa l cy mật, do hoa của n pht ra mi mật ngọt ngo. Tuy Sophora c chữ Japonica đi km nhưng khng phải gốc ở Nhựt Bổn, m từ Trung Hoa, do cha Pirre dIncarville mang trồng ở u Chu. ng đ sống ở Bắc kinh từ năm 1742 tới năm 1757. Cy ho cao chừng 15 đến 20 thước, tn rậm to, ngọn trn vỏ đen nu sần si. L nhỏ như l me, mọc đối nhau, tri cũng giống như tri me nhưng nhỏ v dẹp. Hoa vng tươi nhỏ cở 1 cm, nở vo thng tm bồng bềnh dy đặc trn cnh, mi thơm nồng đượm ngọt ngo. Vi ngy sau khi nở th phai trắng nhạt từ từ, rụng thnh một thảm hoa trắng trn bi cỏ xanh. L ho cũng rụng vng vo ma thu nhưng l loại l rụng cuối cng, sau tất cả cc cy khc. Bn Trung Hoa, người ta nấu những nụ hoa ho dng để nhuộm tơ mu vng, cũng dng lm thuốc (ho hoa, ho mễ, ho diệp).

Trong Lục Vn Tin cũng c cu -buồn trng dặm liễu đường ho.

Cũng do bản tnh t m m ti biết được cy ng đồng, một loại cy được cho l qu hiếm. Cổ thi c cu: -ng đồng nhứt diệp lạc, thin hạ cộng tri thu (một l ng đồng rụng thin hạ biết thu tới). Kiều cũng c nhiều Th vui thuần hức bn mi, giếng vng đ rụng một vi l ng. Nhớ sch cổ đ ghi -cy ng đồng mỗi cnh c 12 l, năm no nhuận th 13, tương ứng với thời tiết hng năm. Chim phượng hong l giống chim linh thing, nếu khng phải cnh ng đồng th khng đậu, khng phải tri trc th khng ăn. (phi ng đồng bất th, phi trc thực bất thực) Nhạc sư Hong thời tiền cổ Trung Hoa, chọn gổ cy ng đồng chế ra cy đn cầm. ng khng lựa chỗ gốc v m thanh th cứng, khng lấy khc ngọn v m thanh nhẹ yếu, chọn khc giữa, m thanh trong trẻo v m i, đều ha. Khi lm đn xong mỗi lần tấu ln, chim phượng hong bay về đậu trước sn, ma theo điệu nhạc.

-Bắc thang đến cung my m hỏi, biết bao giờ phượng tới cnh ng (Bần Nữ Thn)

Cy ng đồng l cy g m qu tới như vậy. Thi sĩ Lưu Nguyễn, bạn ti qu Quảng Nam, ni ở ngoi Trung ng đồng nhiều lắm, ở Huế trong cc lăng Gia Long, Minh Mạng cũng trồng thnh hng. Anh tỉ mỉ tả cy ng đồng cho ti nghe, cuối cng ti cũng khng biết l cy g.

-Bng trăng vừa xế cnh ng, giấc ho du dịu, chăn c m m (Bch Cu Kỳ Ngộ).

-Thi ho Đỗ Phủ trong bi Thu Cảm cũng c hai cu đảo trang tuyệt bt về cy ng đồng:

-Hương đạo trc dư anh vũ lạp, bch ng th lo phượng hong chi (chim anh vũ -con kt, mổ những hạt la thơm cn st, chim phượng hang gi đậu trn cnh ng đồng xanh biếc.

Muốn tiếng đn ku vang to khiến chim phượng tm đến để nghe th phải l loại cy c sớ gổ cứng chắc bền bĩ, tiếng vang, khng nứt, khng vnh, khng dễ hư mụt.
-Cy ng đồng (firminia simplex) người Anh gọi Chinese parasol tree, cũng gọi l Pheonix tree (cy phượng hong), tiếng Php l Sterculia feuille de platane. Tn khoa học Firminia platanifolia hoặc sterculia platanifolia, họ Trm Sterculiaceae. Cy cao trung bnh từ 12 đến 15 thước. C nhiều ở Trung Hoa, Nhựt Bổn. Loại cy rụng l hằng năm, thn thuộc loại gỗ cứng, c vỏ lng xanh, l to mọc thnh chm trn mỗi cnh, cuống l di trn 20 cm, mỗi chm c 12 l, l c chỉa 3 hoặc 5 giống l phong nhưng hơi trn đầy lớn hơn l phong. Hoa nở vo ma xun, cnh hoa thon di như hoa ngọc lan mu trắng ửng nhụy vng, bao lấy chm tri nhỏ như hạt tiu ở giửa. Trong những cng vin ở Nhựt, Trung Hoa, ng đồng c tn l như chiếc d che cả một vng rộng lớn, rất đẹp. V thuộc họ Trm nn thoạt nhn thấy ging giống như cy vng, cy trm Người trong Nam thường lầm lẫn cho ng đồng l cy vng đồng. Nếu l cy vng nem th gổ sốp, mềm lắm, da c gai, chỉ dng lm guốc vng, l để gi nem.Việt -Hn Từ Điển Tối Tn nxb Chin -Hoa (Chợ Lớn) ghi cy vng l thc đồng, khng phải ng đồng.
Khi vo vườn Thượng Uyển trong Tử Cấm Thnh Bắc Kinh, bạn đọc c thể tm gặp cy ng đồng loại Firmania simplex nầy, tn lớn cao to, da xanh, cọng l di, l giống l phong xe ra năm cnh to như l đu đủ, l lớn lắm để vo ti đeo lưng nhưng khng trọn. -Đ l loại ng đồng Hoa Bắc.
-Bn u Chu, cc nước Php, Monaco, Ha Lan, , Hy Lạp, Thụy sĩ, Anh, Belgique, Luxembourg bốn mươi phần trăm cy trồng vỉa h l dương ng đồng (chữ dương bộ thủy, c nghi l ng đồng ngoại quốc, tn khoa học: Platanus Orientalis -Platanus Occidentalis thuộc giống Platanus acerifolia, họ Platanaceae). N được trồng nhiều v dng đẹp, sống lu, khng sợ dng bo, chịu đựng được nhiễm, t bịnh v cho nhiều bng mt. Loại cy nầy cũng được trồng nhiều ở thnh phố New York, khu nh chọc trời, khu Lin Hiệp Quốc, chỗ tượng Nữ Thần Tự Do. Tn Anh l planetree hay sycamore, Php l platane, cy to gỗ cứng, tn lớn cao 25-30 thước, da lng nu đen như da ổi, l giống l phong chia năm, c tri thoạt nhn giống tri chm chm xanh, khi gi th mu đen. Theo ti liệu th hiện nay ở Hy Lạp trong vườn nh ng tổ y khoa Hippocrate thnh phố Kos, vng Dodcanse, c cy platane sống trn 2000 năm, cao 45 thước, chu vi gốc 14 thước Người Hy Lạp cổ cho l loại cy ti sinh (regnration) v lớp vỏ cũ bong ra, lớp vỏ mới thay thế, như rắn lột da sống đời. Con ngựa thnh Troie (Troy) được lm bằng gỗ platane (dương ng đồng).
-Cc tỉnh Hoa Nam v Ty Nam như Ty An, Trng Khnh, Vũ Hn, Giang T, Phc Chu, T Chu, Hng Chu, Triết Giang, cc tỉnh dọc theo sng Dương Tử, đi đu cũng thấy cy ng đồng, được người dn nơi đy gọi l Php Quốc ng đồng hay u Chu ng đồng, giống cy nầy được trồng dọc theo lối đi để lấy bng mt, rất đẹp v nhiều như cy phong ở Canada vậy. (ghi ch: c đi bn Tu vi lần th mới biết cy ng đồng mọc rất nhiều từ Bắc xuống Nam, chỗ no nơi đu cũng trồng tan ng đồng. Gỗ ng đồng dng lm đn th tiện lắm khng cần tm cy khc chi cho mất cng v chim phượng hong khng đậu trn cy ng đồng th đậu cy no by giờ)
-V thấy hnh dng hai thứ cy nầy ở miền Bắc v Nam khc nhau từ l cho đến vỏ, nn ti đ thắc mắc hỏi từ bc nhn cng lm vườn v nhiều người c học thức cc nơi đ đi qua, tất cả đều trả lời r rng cy no cũng được gọi l ng đồng.
-Như vậy bn Trung Hoa, cng gọi l ng đồng nhưng l hai giống cy khc nhau. Ng Đồng Hoa Bắc l giống Firmania Simplex, họ Trm Sterculiaceae. Ng Đồng Hoa Nam l giống Platanus Acerifolia, họ Platanaceae.
Trong Chinh Phụ Ngm Khc cy du tằm ăn thường được nhắc đi nhắc lại. Ở Việt Nam th cy du được trồng nhiều. Ngy trước ở Tn Chu (Chu Đốc) trồng du để nui tằm dệt lnh Mỹ A, by giờ th ở Đ Lạt. Ngoi Bắc th ti đon chắc l H Đng, nỗi tiếng nhờ lụa dệt bằng tơ tằm (H Đng cũng c loại lụa, dệt bằng lng sư tử, nhưng khng thuộc phạm vi bi nầy!)
Cn ở thnh phố Athens (Greece) th cy du được trồng nhiều lề đường để lấy bng mt.

-cng trng lại m cng chẳng thấy, thấy xanh xanh những mấy ngn du
-ngn du xanh ngắt một mu, lng chng thiếp ai sầu hơn ai. (Chinh Phụ)

Cu hỏi thiệt l kh, nỗi sầu lm sao đong đếm, ai m trả lời cho được. Chỉ c một chữ cổ kh hiểu l chữ ngn. Ngn c nghi l rừng: -Đốn tre đẵn gổ trn ngn.

-Đi ta l nghi to khang, xuống khe bắt ốc ln ngn hi du (ca dao).

Cy du tằm ăn th khng cần tả r v ai cũng biết nhưng c một cy lạ thường được ni chung khi người xưa nhắc tới cy du. Đ l cy tử. Trong Kinh Thi c cu:

-Duy tang dữ tử tất cung knh chỉ.

-Khi thấy cy du v cy tử th mnh phải cung knh. Tại sao vậy? Bởi v cy du, cy tử l do cha mẹ trồng. L du để mẹ nui tằm dệt vải. Cy tử cha trồng ngy sanh con. Cy tử cao to lớn cứng chắc, sau hai ba mươi năm, cột nh sẽ mục nt, con c cy sẵn m thay. Cha mẹ gi yếu sẽ chết, con c sẵn gỗ tốt m đng quan ti.
Tang tử hay tử phần cũng c nghi l qu hương.

sn Lai cch mấy nắng mưa, c khi gốc tử đ vừa người m.
-sắm xanh nếp tử xe chu, vi nng một nắm mặc dầu cỏ hoa.
-đoi thương mun dặm tử phần. Hồn qu theo ngọn my Tần xa xa (Kiều).

Vua Ng Ph Sai muốn lập đi C T thật cao m khng c cy lm cột. Việt Vương Cu Tiển cho người đi tm th được cy nam ở pha bắc ni Việt, cy tử th ở pha nam, mỗi cy to 20 vy v cao hơn 50 tầm, đốn đem dng vua Ng. Cy tử trong sử sch qu như vậy, th l cy g, ở Canada? Cc tự điển Hn -Việt đều ghi cy tử l một giống cy lớn, chỉ qu hương, rồi hết.
Duy Viễn Đng Thực Dụng Anh -Hn Tự Điển (Far East Practical English -Chinese Dictionary) ghi ch r cy tử l Catalpa, tiếng Anh v Php giống nhau. Cuốn The Urban Tree Book, tc giả Arthur Plotnik (nxb Three River Press) ch thch kỹ v c hnh vẽ r rng.
Ở Toronto cy tử kh nhiều, được trồng dọc lề đường khu phố Tu. Thn cy to cao độ 20-25 thước, l to cở l trầu xanh mướt, tn lớn rậm, bng nở ma h mu trắng, nhụy tm vng, ma thu c tri di từ 15-40 cm, thng xuống như tri đậu đũa nhưng thon nhỏ hơn. Cy tử thuộc họ Bignoniaceae, giống catalpa, c người gọi cy đậu đũa Ấn Độ Mỗi lần đậu xe trn cc đường nhỏ xung quanh khu phố Tu, ti thường nhn hng cy tử gốc to cở cột nh, ước ao lm sao trồng được năm ba cy trong vườn, đến khi tuổi gi, con ci sẽ dng tới để lo cho mnh, tiện lắm, khỏi phải tốn km nhiều, bận lng mấy đứa nhỏ.
Cn cy dẽ l cy g? Chng ta thường nghe ni -mắt đẹp mu hạt dẽ. Đ l cy chtaignier cũng l marronnier / chesnut tree. Chữ nho đọc l cy lật. Cy lật to, l to, tn rậm, cao cở trn 20 -25 thước, tri nhỏ bằng tri cau, vỏ c gai, tới cuối thu th vỏ kh, hạt bung ra rụng đầy gốc. Ma đng bỏ hạt dẻ (marron / chesnut) vo l sưởi nướng ăn rất ngon, nn nhớ xm lủng vỏ bn ngoi, nếu khng khi nướng, hột dẽ sẽ nổ ra, nt vụn hết. Tiệm ty hay Việt, Tu đều c bn.
-Cy du (orme / elm, thuộc họ Ulmaceae, giống ulmus,) loại cy lớn to, cao độ 20, 30 thước, gỗ cứng, dng chế tạo bn ghế, vật dụng trong nh. Cũng l loại cy thường được người thch bonsai ưa chuộng nhất v l nhỏ đẹp giống l tr c răng cưa, nhm v đủ sức chịu đựng bền bĩ sương tuyết nắng mưa. Thu đến l du đổi thnh mu vng chanh nhạt. Cy du c thể mọc ở đồng bằng m cũng c thể mọc ở vch ni đ cheo leo, đất xấu tốt no cũng sống được.
Chng ta cũng thường bắt gặp cy bạch dương trong thơ văn. Như trong Văn Tế Thập Loại Chng Sinh của Nguyễn Du:

-đường bạch dương bng chiều man mt, ngọn đường l lc đc mưa sa.

Tự điển khng thống nhất về cy bạch dương nầy. C khi l cy white poplar / peuplier, c khi l birch / bouleau, c khi l trembling aspen (or quaking aspen) (tn khoa học l populus tremuloides, populus alba, thuộc họ dương liễu Salicaceae) Gọi l trembling hay quaking v cy nầy khi c cht gi th đm l rung rinh như đn bướm bay. Thi cứ tạm hiểu bạch dương c nhiều loại nhưng giống nhau c vỏ trắng, sớ gỗ mềm, thường dng lm dim quẹt. Người da đỏ tch vỏ cy bạch dương gi (birch / bouleau) kết chặp vo nhau, dng nhựa thng trt kn nước, để lm ghe kayak (canoe). Ghe kayak nhẹ chắc chắn, khi phải qua rừng rậm, ni non, thổ dn c thể đội ghe trn đầu m đi.
- Cn đường l, một cy cao trung bnh, tn khoa học l -pyrus betulaefolia họ hoa hồng Rosaceae.
Trong Bần Nữ Thn tc giả thường nhắc tới cy hạnh:

-ai ơi xin chớ cười nhau, chẳng qua mai trước, hạnh sau khc g.
-mai nở trước, mai cười hạnh muộn, hạnh nở sau hạnh ngắm mai suy.
-hạnh mai cười lẫn nhau chi, đến kỳ kết quả, đến kỳ khai hoa.

Trong đoạn thơ nầy, mai khng phải l cy hoa mai vng (ochna intergerrima, họ Ochnaceae) ở miền Nam, nở mỗi khi Tết đến. M l cy mai (prunier, abricotier / plum tree; apricot tree) cho tri mơ (prune, abricot / plum, apricot).
-Đức Khổng Tử thường ngồi dạy học ở đn hạnh, v thế nn thường dng chữ hạnh đn để m chỉ trường học. Nh Đường cho cc học tr đỗ tiến sĩ vo ăn yến ở vườn hạnh, nn tục gọi người thi đậu l hạnh lm. Người mnh cũng gọi cy tắc (cy quất: một loại qut nhỏ trồng để lm cảnh) l cy hạnh. Khng phải hạnh trong thơ văn.
-Cy hạnh giống cy to (pommier / apple tree) hoặc giống cy hoa anh đo, cao độ 4, 5 thước, hoa đỏ hường, ma xun bng đơm đầy cnh, trng rất đẹp. Tri nhỏ cơm khng ăn được, chỉ ăn hột. Mỗi cy cho từ 2 đến 5 k hột, chợ no cũng c bn, gi kh mắc. Trong thuốc bắc c vị hạnh nhơn (hột hạnh dẹp thon di) v đo nhơn (hột đo dầy hơi trn, mi hăng hắc, nồng mạnh hơn hạnh nhơn, cả hai dng trị bịnh ho). Cy hạnh l cy amandier / almond tree. Tn khoa học l Amygdalus communis, họ Rosaceae. C nhiều giống hạnh: prunus triloba, prunus armenica, prunus amygdalo-persica, prunus dulcis

- hoa cho ng hạnh, hương bay dặm phần.(Kiều)
- dần dần năm đ kể ba, hạnh vừa độ thắm, liễu vừa phần son. (Bch Cu Kỳ Ngộ)

*Đừng lầm cy hạnh (amandier) với cy ngn hạnh, cũng gọi cng tn thụ hay bạch quả thụ (ginkgo biloba). Cy ngn hạnh thuộc loại cy to cao chừng 30 thước, c nhiều tn: ginkgo biloba, maidenhair -tree, the memory -tree (F: Ginkgoaceae G: ginkgo), quả ăn được, hạt n l bạch quả, thường dng để nấu ch, ăn gip tr nhớ. Đ l loại cy qu từng tồn tại qua hng trăm triệu năm từ thời tiền sử c loại khủng long cho tới ngy nay khng thay đổi hnh dạng. Rất dễ nhận ra cy ngn hạnh v tn l xanh um tươi tốt. Năm 1587 sch thuốc Trung Hoa gọi n l p cước thụ (Eleusine -coracana) cy c l hnh tam gic giống chn vịt xe, cũng được trồng ở phố Tu Toronto, ở cc khu nh chọc trời New-York hay ở Genve. Cy ngn hạnh l loại cy qu, khng bao giờ bị nấm, k sinh, su mọt hay hư mục. Ở thnh phố Hiroshima khi bị bom nguyn tử, tất cả cc cy đều chết tn lụi, chỉ c ngn hạnh l cn sống st. Trong rừng ni Trung Hoa, Nhật Bổn, Đại Hn c nhiều cy sống lu cả ngn năm. Người ta trồng ngn hạnh thnh đồn điền lớn, lấy l n dng lm thuốc gip tr nhớ, cng trị bịnh Alzheimer cho người lớn tuổi. Ngoi tc dụng gip tr nhớ, l ngn hạnh cn dng lm dược thảo ngăn ngừa tc dụng lo ha con người Tm lại chng ta nn thường ăn ch bạch quả, cn khng th mua Ginkgo Biloba về uống trẻ mi khng gi, chỉ tốn cht t tiền cho qu vị dược sĩ!
Cn cy olive/ olivier (olea europaeae họ Oleaceae) th t khi thấy trong văn thơ, tuy tri v dầu n mnh dng mỗi ngy. Cy olive cao chừng 10- 15 thước, gốc to cở người m, sống hng trăm năm, cnh nhiều, vỏ xm sần si, l nhỏ di như l trc đo, mọc đối, mặt trn xanh, mặt dưới xm bạc, hoa nhỏ cnh rời tỏa trn, mu trắng xanh, mọc thnh chm, quả mọng hnh bầu dục di 2,5 -3cm mu xanh, khi chn th đen đen, thường thấy mọc trn cc sườn ni đ cheo leo. Cnh olive tượng trưng cho sự ho bnh, lm thnh vng đội ln đầu tượng trưng cho chiến thắng vinh quang. Cy gi cỗi c dng uốn o đẹp như bonsai. Được trồng nhiều ở trn cc sườn đồi ni quanh khu vực Địa Trung Hải.
- Chữ nho gọi l cảm lm thụ. Cảm lm quả l tri -liu, miền Bắc gọi quả trm. Từ chữ cảm lm biến m thnh quả trm, nhưng trong Nam th gọi l tri c na. V ở Ấn Độ c cy canna, cy v tri giống -liu. Trong rừng ni tỉnh Darlac c nhiều cy canna. Trm c nhiều loại: trm hồng, trm ba cạnh, trm knh, trm l đỏ, trm trắng, trm mũi nhọn, tn khoa học l canarium Bengalese, canarium subulatum, canarium album, thuộc họ Trm Burseraceae.

o o O o o

Để kết thc bi cy cỏ nầy, ti muốn nhắc tới một loại cy rất tầm thường ở nước ta, thường mọc hoang v cũng c trồng, khng ai thm để tới. Sau năm 1975 th cả nước đều biết, cải tạo vin th biết r hơn hết. Ở Việt Nam th n tầm thường nhưng đối với Tu ngy xưa được qu trọng như vng, như ngọc. Đời ngược ngạo v khi hi vậy đ. Chuyện được ghi trong Hậu Hn Thư đng hong. Đ l cy bo-bo, c lin quan tới M Viện, Phục Ba Tướng Qun. Cy bo bo (sorgho / sorghum vulgare) thn thảo giống cy lau cy sậy, cao chừng cở cy ma, hoa trắng trổ cao thnh cờ, hột bo bo giống đậu nnh, đậu chi cht thnh chm trn ngọn. Hột bo bo c thể thay cơm, thay cho ăn đỡ đi khi thiếu thực phẩm. (hiện nay ở Trung Hoa trồng bo bo thnh đồn điền lớn, loại sorgho sucre, mỗi mẫu chế được 7000 lt rượu thanol, dng thay xăng)
Tn chữ nho của bo bo l cao lương, mộc mạch hay đới thục mạch. Trong Thần Nng Bản Thảo gọi l dĩ, l một mn thuốc bắc, tiu kht, giải độc, người ta thường dng để nấu ch ăn cho mt (sm bổ lượng). Việt Nam mnh, kh hậu tốt nn bo bo rất dễ trồng. Sau khi M Viện tiến đnh Giao Chỉ (năm 43 sau TL) tiu diệt khng chiến Hai B v ổn định cng cuộc trị an địa phương th c chiếu vua triệu về. M Viện ham ở Giao Chỉ, lấy cớ tuổi gi sức yếu nn chần chờ, lần lữa Mi đến khi chiếu triệu lần thứ hai, M Viện mới đnh tun chỉ ban sư, quy hồi cố thổ. Trong đon qun rầm rộ về kinh, ngoi qun nhu qun dụng, c chở thm ba cổ xe chở đầy, nặng, được đậy đệm kn mt.
Sau khi về triều, M Viện tu trnh v đệ nạp tất cả ngọc ng chu bu, của cải chiếm được ln vua. Tưởng l yn chuyện nh đu c người tố co với Hn Vũ Đế l trong danh sch đệ nạp cc chiến lợi phẩm, sao khng thấy ba xe chở đầy ngọc trai m M Viện bắt dn Giao Chỉ m tm ở biển đng? M Viện sợ hi tu trnh xứ Giao Chỉ nhiều sơn lam chướng kh, hạ thần khi qua đ bất hạp thủy thổ, phong thấp thương hn, may nhờ thầy thuốc giỏi, điều trị bằng dĩ, hạ thần mới được bnh an. Ba xe đ khng phải ngọc trai m l ba xe dĩ, thần c lo xa, khi về tới nước nh rồi, lm sao c được nữa, mong bệ hạ xt lại!. Hn Vũ Đế biết bị qua mặt, tức giận nhưng khng tm ra bằng chứng, bn ra lịnh cch hết chức tước, khng tịch thu gia sản m cho về hưu. M Viện cũng cn may giữ được ci mạng gi nhờ mấy hột bo bo Việt Nam. Mới biết sống gần vua như sống gần cọp. Cũng l quả bo nhn tiền cho kẻ xm lăng.
dĩ hay l ngọc trai, ai m biết được ? Cc bạn thử nghĩ coi, khng lẽ bắt qun lnh ỳ ạch leo đo vượt ni đi xa ngn dặm, đẩy về nh ba xe bo bo khng đng mấy lượng bạc! Phục Ba Tướng Qun M Viện, danh tướng đời Hn, đnh thắng được hai người đn b ở một tiểu quốc, dựng đồng trụ để khoe cng, th thật l đại anh hng. M đ l đại anh hng th đu c ngu!

V Tấn Phước - 25-11-2005



Về lại mục lục của trang VĂN




Copyright 2011 - Hội i Hữu Cựu Học Sinh Trung Học HONG DIỆU Ba Xuyn - Bắc California - All rights reserved