www.trunghochoangdieubaxuyen.net - Thân Chúc Quư Thầy Cô và Đồng Môn Hoàng Diệu một năm mới luôn được Dồi Dào Sức Khỏe và Tràn Đầy Hạnh Phúc - www.trunghochoangdieubaxuyen.net






Dương Lịch – Âm Lịch Click on the date for details

Tổng Đốc Hoàng Diệu

Phan Khôi

     I.Tóm tắt tiểu sử:
     Hoàng Diệu tên chữ là Kim Tích, tự Quang Viễn, hiệu Tĩnh Trai, sinh ngày 10-2 năm Kỷ Sửu (tức ngày 5-3-1829) tại làng Xuân Đài, nay thuộc xă Điện Quang, vùng G̣ Nổi, Điện Bàn. Ông là một trong các nhà khoa bảng yêu nước ở đất Quảng.
     Gia đ́nh xuất thân nhà nông và theo nho học. Ông thân sinh là Hoàng Văn Cự làm hương chức, qua đời năm 54 tuổi. Bà thân mẫu Phạm Thị Khuê thọ 88 tuổi, tần tảo làm ruộng và chăn tằm, nuôi dạy con cái. Gia đ́nh có 11 người con, 8 trai, 3 gái. Gần xa trong tỉnh, anh em Hoàng Diệu nổi tiếng hiếu học và học giỏi. Lớn lên 6 người đỗ đạt: một phó bảng, 3 cử nhân và 2 tú tài.
     Khoa thi hương tại Thừa Thiên năm 1848, Hoàng Kim Giám, 23 tuổi và Hoàng Kim Tích, tức Hoàng Diệu, 20 tuổi cùng đỗ cử nhân. Hoàng Kim Giám không ra làm quan, qua đời năm 34 tuổi. Hoàng Diệu, 25 tuổi thi đ́nh đỗ phó bảng (1853).
     Trên các bước đường làm quan, theo Đại Nam chính biên liệt truyện, Hoàng Diệu được đánh giá là một vị quan "tính t́nh cương trực, thanh liêm, lâm sự quyết đoán, có phong độ bậc đại thần"…
     Bởi thế cho nên, suốt 30 năm làm quan lớn ở nhiều nơi mà cảnh nhà vẫn thanh bạch, nghèo túng.
     Một khía cạnh đáng quí khác nữa, đó là tại các nơi ông cai quản trật tự xă hội rất nghiêm minh, không có t́nh trạng nhũng lạm, trộm cướp hay chuyện áp bức dân lành.
     Vua Tự Đức đă khen Hoàng Diệu rằng: "Chăm lo cho dân Bắc Hà, ngoài Hoàng Diệu ra không ai hơn"..
    
    
II.Thành Hà Nội thất thủ lần thứ hai(1882):
     Đầu năm 1880, Hoàng Diệu nhận chức tổng đốc Hà Ninh kiêm trông coi công việc thương chánh. Biết rơ dă tâm xâm lược của thực dân Pháp lúc bấy giờ, Hoàng Diệu bắt tay ngay vào việc chuẩn bị chiến đấu, biên pḥng. Năm 1882 thấy binh thuyền nước Pháp tự nhiên ra Bắc, ông e ngại lắm. Một mặt ông phái Tuần Phủ Hoàng Hữu Xứng ra tiếp, mặt khác ông lo chỉnh đốn thêm thành tŕ và quân ngũ để đề pḥng.
     Lấy cớ ta không tôn trọng hiệp ước năm 1874 v́ đă giao thiệp với Trung Hoa, dung túng quân Cờ Đen ngăn trở việc giao thông trên sông Hồng Hà và cấm đạo. Thống Đốc Hải Quân Pháp, Đại tá Henri Rivière cho mấy tàu chiến cùng 4000 quân ra đóng tại Đồn Thủy (trên bờ sông Hồng Hà phía Đông nằm sát Hà Nội) và cho quân lính đi phá rối, hăm dọa trên các đường phố.
     Trước đó Hoàng Diệu đă dâng sớ lên vua Tự Đức đề nghị việc pḥng chống giặc, v́ theo ông Hà Nội là yết hầu của Bắc Kỳ và cũng là nơi then chốt của nước ta. Nếu Hà Nội mất th́ các tỉnh khác sẽ mất theo, nhưng Vua Tự Đức làm thinh .
     Đến khi Hà Nội bị uy hiếp, Hoàng Diệu một mặt xin triều đ́nh Huế viện binh, một mặt ra lệnh giới nghiêm và thông báo các tỉnh đề pḥng. Trong khi Hà Nội ở trong t́nh thế dầu sôi lữa bỏng th́ phái chủ bại ở triều đ́nh Huế đề nghị mở cửa thành cho quân Pháp ra vào tự do và triệt binh để giặc khỏi nghi ngờ. Ngay cả Vua Tự Đức cũng hạ chiếu quở trách ông đă đem binh dọa giặc…
     Lúc bấy giờ, các quan xung quanh ông có Tuần Phủ Hoàng Hữu Xứng, Đề Đốc Lê Văn Trinh, Bố Chánh Phan Văn Tuyển, Án Sát Tôn Thức Bá, và lănh binh Lê Trực. Tất cả đă cùng nhau uống rượu ḥa máu tỏ quyết tâm sống chết với thành. 
     Rạng ngày 25 tháng 4 năm 1882, tức ngày mồng 8 tháng 3 năm Nh
âm Ngọ, Henri Rivière sai thông dịch viên đưa tối hậu thư vào thành, buộc Hoàng Diệu phải cho quân lính hạ hết khí giới, rời khỏi thành. Riêng ông cùng các quan phải ra nộp ḿnh cho hắn .
     Theo bản Corresponance politique du Commanant Henri Riviere au Tonkin của André Masson th́ Henri Riviere buộc "Đúng 8 giờ sáng ngài phải thân hành đến dinh tôi hàng phục, có mặt đông đủ các quan Tuần Phủ, Bố Chánh, Án sát, Đề Đốc, Chánh, Phó Lănh Binh. Nếu đúng 8 giờ, Ngài và toàn thể thuộc viên của Ngài không đến Lănh sự quán để tỏ vẻ chấp thuận những điều kiện của tôi, th́ quân đội của tôi lập tức tấn công vào thành…"
     Lệnh như vậy, nhưng Henri Rivière không chờ thư trả lời. Hắn cho tàu chiến bắn tới tấp vào thành rồi cho quân tiến lên. Tôn Thất Bá xin ra ngoài để giao thiệp với giặc một lần cuối.
     Nào ngờ, vừa rời khỏi thang leo, Bá liền cho giặc biết cách bố trí của ta để giặc nổ súng. Rồi y một mặt dâng sớ lên Vua Tự Đức đổ tội cho Hoàng Diệu, một mặt xin với giặc cho y làm Tổng Đốc Hà Ninh.
     Một trận kịch chiến xảy ra từ sáng đến trưa. Quân ta dưới quyền chỉ huy của Hoàng Diệu đă anh dũng chiến đấu, giết chết hàng trăm tên giặc
     Cuộc chiến đang ác liệt th́ bất ngờ kho thuốc súng nổ, lửa bốc cháy ngùn ngụt. Đám cháy càng lan rộng, tinh thần quân Việt càng hoang mang, hàng ngũ càng rối loạn. Quân giặc thừa cơ bắt thang trèo vào, phá cổng thành phía tây rồi ồ ạt kéo vào như nước chảy. 
     Bố Chánh Phan Văn Tuyển thấy thành lâm nguy bỏ chạy trước; Đề Đốc Lê Văn Trinh giả vờ tự tử; Phó Lănh Binh Lê Trực cũng tháo lui; Tuần Phủ Hoàng Hữu Xứng bị Pháp bắt, nhịn ăn mấy bữa rồi ăn lại như thường. Duy chỉ có Thủy Sư Đề Đốc Nguyễn Đ́nh Kháng liều chết cố thủ ở cửa thành phía nam cho đến giây phút cuối cùng.
     Trong ṿng khói lửa ngợp trời ấy, Hoàng Diệu, tay vẫn cầm thanh kiếm tuốt trần, hăng hái xông trong mưa đạn.
     Đến khi t́nh thế quá nguy ngập, ông truyền lịnh: "Ai muốn về kinh th́ về, c̣n ai muốn chiến đấu nữa th́ lên Sơn Tây tập hợp với đại binh của Hoàng Kế Viêm chờ ngày báo phục".
     Biết ba quân đă t́m được đường thoát thân, ông vào dinh viết bài di biểu tạ tội, rồi đi thẳng đến cửa Vơ Miếu, cởi chiếc khăn đang bịt trên đầu, treo ḿnh lên cành cây trước miếu mà tuẫn tiết đúng vào giờ Ngọ, tức ngày 25 tháng 4 năm 1882. Lúc ấy, ông mới 54 tuổi .
    
     
III.Ai ai cũng ca ngợi khí tiết của Hoàng Diệu:.
    
Trước cái chết khí tiết của Hoàng Diệu, các giới sĩ phu, văn thân và nhân dân của cả nước; ai nấy cũng đều thương tiếc.
     Riêng người dân Hà Nội, ngay hôm sau, nhiều người đă tụ họp lại, sắm sửa, khâm liệm cho ông thật tử tế, rồi mai táng tại khu vườn Dinh Đốc học (nay là địa điểm khách sạn Royal Star ở đường Trần Quư Cáp cạnh chợ Ngô Sĩ Liên, sau ga Hà Nội).
     Hơn một tháng sau hai người con trai ông ra Hà Nội lo liệu đưa thi hài thân sinh về an táng ở quê quán vào mùa thu năm ấy
    
     Điểm qua vài câu thơ, câu đối viết về ông:
     Tôn Thất Thuyết, người đứng đầu phe “chủ chiến” đă ca ngợi ông trong hai câu đối:
    
    
"Nhất cử thành danh, tự cổ anh hùng phi sở nguyện
     B́nh sanh trung nghĩa, đương niên đại cuộc khởi vô tâm"

     Dịch:
     "Một chết đă thành danh, đâu phải anh hùng từng nguyện trước 
     B́nh sanh trung nghĩa, đương trường đại cuộc tất lưu tâm ."

    
     Trong bài thơ dài Hà thành Chánh khí ca, Ba Giai cũng đă hết ḷng khen ngợi và thương tiếc ông, xin trích:
    
    
Một cơn gió thảm mưa sầu,
     Đốt nung gan sắt, giăi dầu ḷng son,
     Chữ trung c̣n chút con con,
     Quyết đem gởi cái tàn hồn gốc cây.
     Trời cao, biển rộng, đất dày,
     Non Nùng sông Nhị chốn nầy làm ghi!...

    
     Vua Tự Đức mặc dầu có lần quở trách ông, nhưng vẫn phải hạ chiếu khen Hoàng Diệu đă tận trung tử tiết và c̣n lệnh cho quan quân tỉnh Quảng Nam làm lễ quốc táng cho ông .
     Sĩ phu Hà Thành lập đền thờ Hoàng Diệu ở phố Văn Tân, sau thờ chung với ông Nguyễn Tri Phương trong đền Trung Liệt trên g̣ Đống Đa với đôi câu đối:
    
    
"Thử thành quách, thử giang sơn
     Bách chiến phong trần dư xích địa
     Vi nhật tinh, vi hà nhạc
     Thập niên tâm sự vọng thanh thiên"

    
     Dịch: Kia thành quách, kia non sông,trăm trận phong trần c̣n thước đất. Là trời sao, là sông núi, mười năm tâm sự với trời xanh
     Cụ Phó bảng Nguyễn Trọng Tỉnh có bài thơ điếu Hoàng Diệu, ghi lại trong Lịch sử vua quan nhà Nguyễn của Phạm Khắc Ḥe
    
    
Tay đă cầm bút lại cầm binh
     Muôn dặm giang sơn nặng một minh
     Thờ chúa, chúa lo, lo với chúa
     Giữ thành, thành mất, mất theo thành
     Suối vàng ắt hẳn mài gươm bạc
     Ḷng đỏ thôi đành gửi sử xanh
     Di biểu nay c̣n sôi chính khí
     Khiến người thêm trọng bút khoa danh
    
    
Phan Khôi



Về lại mục lục của trang Sưu Tầm




Copyright © 2011 - Hội Ái Hữu Cựu Học Sinh Trung Học HOÀNG DIỆU Ba Xuyên - Bắc California - All rights reserved